Deutsche Welle Barnoxon Artikxodjayeva haqida: “Ayollar — iqlim o‘zgarishiga moslashuvning kaliti”

Zamonaviy jurnalistikani rivojlantirish markazi (ZRJM) eksperti Barnoxon Artikxodjayeva xalqaro media xoldingi Deutsche Welle (DW) nashrining qahramoniga aylandi.

DW materialida jurnalist Elizabet Zak o‘zbek olimasi va sotsiologi qanday qilib ilmiy yondashuvni va ijtimoiy sezgirlikni uyg‘unlashtirgan holda jurnalistlarni iqlim o‘zgarishi va gender tengsizlik haqida gapirishga o‘rgatayotgani haqida so‘z yuritadi.

DW ta’kidlaydiki, DW Akademie va ZRJM bilan hamkorlik qilayotgan Artikxodjayeva O‘zbekistonda iqlim o‘zgarishini faqat ekologik emas, balki ijtimoiy muammo sifatida ko‘rib chiqayotgan kam sonli mutaxassislardan biridir. Uning faoliyati jurnalistlarga global chaqiriqlar — qurg‘oqchilikdan tortib yerlarning degradatsiyasigacha — mamlakatning qishloq hududlaridagi ayollar va oilalar ahvoliga qanday bevosita ta’sir ko‘rsatishini ko‘rishga yordam bermoqda.

Barnoxon Artikxodjayeva hikoyasi ommaviy axborot vositalaridan ancha uzoqda boshlangan. Ta’limi bo‘yicha biotexnolog bo‘lgan u COVID-19 pandemiyasi davrida laboratoriyada ishlagan va ilk bor global jarayonlar odamlarning kundalik hayotiga qanday ta’sir qilishini yaqindan ko‘rgan. Aynan shu kuzatuvlar uni ilm-fandan sotsiologiya va gender tadqiqotlariga, keyinchalik esa o‘qituvchilikka olib keldi. Bugun u jurnalistlarga iqlim o‘zgarishini faqat raqamlar va hisobotlar orqali emas, balki ekologik inqirozlarning ijtimoiy va gender oqibatlarini aks ettiruvchi insoniy hikoyalar orqali tahlil qilishni o‘rgatadi. Quyida biz DW maqolasining tarjimasini keltiramiz.

Barnoxon Artikxodjayeva COVID-19 pandemiyasi davrida laboratoriyada biotexnolog sifatida ishlagan. Dastlab u kasallikka chalinishdan omon qoldi. Uning sermazmun kunlari bemorlarning namunalarini tahlil qilish bilan o‘tgan, shu bilan birga u pandemiyaning kengroq ijtimoiy oqibatlarini ham kuzatgan. Laboratoriyadan tashqaridagi ijobiy jihatlardan biri — u yashaydigan O‘zbekistonda sog‘liqni saqlash tizimiga ajratilayotgan mablag‘larning keskin oshishi bo‘ldi. Maqsadga intilish ruhi va o‘sha noaniq, ammo sezilarli siyosiy qat’iyat butun mamlakatni chulg‘ab oldi. Mobil gospital va davlat yordami, uning ta’biri bilan aytganda, “ijtimoiy birdamlikning chuqur sabog‘i”ni ko‘rsatdi.

Uning aytishicha, aynan shu burilish nuqtasi uni pandemiya ortidan O‘zbekistonda yana nimalar o‘zgargani haqida o‘ylashga majbur qilgan. COVID-19dan tuzalishi bilan u poytaxt Toshkentdan uzoqroqqa borib, boshqa hududlarda ahvol qandayligini ko‘rishni maqsad qilgan. Qisqasi, u shuni anglaganki: vaziyat juda og‘ir.

“Toshkent bilan mamlakatning qolgan qismi o‘rtasida katta tafovut bor”, — dedi u. Eng muhim tafovutlar — toza ichimlik suvi, sifatli tibbiyot va ta’limga bo‘lgan imkoniyatlarning cheklanganligi, buning ustiga yuqori darajadagi ishsizlik vaziyatni yanada og‘irlashtiradi. Aynan shu omillar uni o‘z kasbiga qayta nazar tashlashga majbur qilgan va ko‘p o‘tmay u sotsiologiya hamda gender masalalarini o‘rganish uchun yana universitetga qaytgan.

Uning biotexnologiya bo‘yicha diplomi ekologik xavflarni ilmiy asosda tushunish uchun mustahkam poydevor beradi, sotsiologiya bo‘yicha bilimlari esa iqlim o‘zgarishining ijtimoiy va gender oqibatlarini tahlil qilishga yordam beradi. Shu sababli u gender masalalari va iqlim o‘zgarishini OAVda yoritishga bag‘ishlangan DW Akademie treninglarida ekspert sifatida ishtirok etgan.

Barnoxon Artikxodjayeva professional obro‘-e’tibori bilan, shubhasiz, kuchli taassurot qoldiradi. Bu ayniqsa O‘zbekiston sharoitida muhim, chunki ijtimoiy stigmatizatsiya va yashirin tanqid qishloq hududlaridagi ayollarga o‘z kasbini qurishda ko‘pincha to‘sqinlik qiladi. Bugungi kunda Artikxodjayeva — gender masalalari va iqlim o‘zgarishi bo‘yicha tajribali mintaqaviy ekspert-trener. Bu ikki yo‘nalish dastlab bir-biriga aloqador emasdek tuyulishi mumkin, ammo uning aytishicha, aslida ular chambarchas bog‘liq.

Artikxodjayeva o‘z konsalting faoliyatini O‘zbekistondan Markaziy Osiyoning boshqa davlatlariga ham kengaytirgan, shuningdek, mamlakat resurslari va iqlim o‘zgarishi masalalari bo‘yicha Jahon bankiga maslahat bergan. Rasm: Privat

Barnoxon Artikxodjayeva o‘zining ilmiy ta’limi va tajribasini O‘zbekistondagi ijtimoiy tengsizlik bilan bog‘laydi va jurnalistlarga ham ushbu ikki tushunchani o‘z materiallarida uyg‘unlashtirishga yordam beradi.

“Gender va ekologik ekspertiza O‘zbekistonda muhim va rivojlanib borayotgan yo‘nalishlar hisoblanadi”, — dedi DW Akademie loyihasi menejeri Kristina Sell. U, shuningdek, Artikxodjayeva Jahon bankida maslahatchi sifatida ishlaganini ham ta’kidladi.

“Mening vazifam ushbu murakkab mavzularni o‘zaro bog‘lash va jurnalistlarga voqealarni mas’uliyatli hamda konstruktiv yoritish uchun zarur vositalarni taqdim etishdan iborat edi”, — dedi Artikxodjayeva. “Men o‘z reportajlarimda iqlim o‘zgarishi va gender muammolarini axloqiy va aniq tarzda yoritishga alohida e’tibor beraman hamda mediaklublarga faollar, OAV va boshqa ekspertlar o‘rtasida muloqot va ilg‘or tajriba almashinuvini rivojlantirishda yordam beraman.”

DW Akademie O‘zbekistonda Zamonaviy jurnalistikani rivojlantirish markazi bilan “Yevropa Ittifoqi Tabassum: O'zbekistonda gender tengligini targ'ib qilish va yosh ayollarning imkoniyatlarini kengaytirish uchun media qobiliyatlari” loyihasi doirasida hamkorlik qiladi. Loyiha gender tengsizlik, gender xavflari va ularni bartaraf etish bo‘yicha yechimlarni yoritish uchun zarur bo‘lgan ekspert bilimlari va amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan. Markaz 2024-yil sentabr oyidagi ilk uchrashuvga Artikxodjayevani taklif qilgan. O‘sha yerda ishtirokchilar ayollar suv toshqinlari, sel va boshqa iqlimiy ofatlarga eng zaif qatlamlardan biri ekanini bilib olgan. Shundan so‘ng u muntazam ravishda o‘zbek jurnalistlari uchun gender yorituviga oid treninglar o‘tkazib kelmoqda va doimo iliq, yuqori baholar olmoqda. Bu esa, o‘z navbatida, uning o‘zi ham reportaj san’atiga qiziqa boshlashiga sabab bo‘lgan.

“Barno bizning jamoamiz uchun haqiqiy kashfiyot bo‘ldi”, — deya xotirlaydi Toshkentdagi Zamonaviy jurnalistikani rivojlantirish markazi (ZRSMJ) vakili Lola Islamova. “U ekologiya hamda gender masalalari bo‘yicha ekspertizani o‘zida mujassamlashtirgan, shu bilan birga o‘z media loyihasini rivojlantirishga kuchli ishtiyoq bildirgan edi, biroq media boshqaruvi bo‘yicha tajribaga ega emasdi.”

Oxir-oqibat, Artikxodjayeva MJDC va DW Akademie hamkorligida amalga oshiriladigan, media-menejerlar hamda jurnalistlar uchun mo‘ljallangan yillik malaka oshirish dasturi — Media Maktabi O‘zbekiston (Media School Uzbekistan)ga ariza topshirdi.

Markaziy Osiyoda joylashgan, dengizga chiqish imkoniga ega bo‘lmagan O‘zbekiston suv tanqisligi muammosiga duch kelmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, aholining o‘sishi va iqlim o‘zgarishi bilan bu muammo yanada keskinlashadi.

Foto: Ekaterina Venkina/DW

Artikxodjayeva bugun nihoyatda murakkab va mas’uliyatli yo‘nalishda ishlamoqda, chunki O‘zbekiston bir qator jiddiy ekologik sinovlarga, eng avvalo suv tanqisligiga duch kelmoqda. Dengizga chiqish imkoniga ega bo‘lmagan va strategik jihatdan muhim geosiyosiy hududda joylashgan mamlakat hayotiy muhim transchegaraviy daryolarga to‘liq tayanadi. Milliy iqtisodiyotning asosiy qismi qishloq xo‘jaligiga bog‘liq, xalqaro tadqiqotlar esa aholining o‘sishi va global isish tufayli suv defitsiti yanada kuchayishini ko‘rsatmoqda. Nafas olish tizimi kasalliklari, allergiyalar va yurak-qon tomir xastaliklari esa allaqachon jiddiy jamoat salomatligi muammosiga aylangan.

Gender tengligi masalasiga kelsak, O‘zbekistonda ayollar an’anaviy ravishda o‘z oilalarini suv, oziq-ovqat va yoqilg‘i bilan ta’minlab keladi. Qurg‘oqchilik kuchayishi, suv toshqinlari va yerlarning degradatsiyasi ayollarga bunday asosiy ehtiyojlarni topish uchun yanada ko‘proq vaqt sarflashga majbur qiladi — bu esa aslida ta’lim olish yoki haq to‘lanadigan ish bilan shug‘ullanishga yo‘naltirilishi mumkin bo‘lgan vaqt. Hosilsizlik yoki chorva nobud bo‘lishi kabi omillar esa uy xo‘jaligi iqtisodiyotiga bosim o‘tkazib, Artikxodjayeva ta’kidlaganidek, uy ichidagi zo‘ravonlikning kuchayishiga ham olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, ayollar ko‘pincha iqlimiy xavflar, kreditlar yoki yerga egalik qilish bo‘yicha ma’lumotlarga cheklangan darajada ega bo‘ladilar.

“Bu yerda [O‘zbekistonda] muvaffaqiyatning asosiy ko‘rsatkichi tarixan iqtisodiy va miqdoriy natijalar bo‘lgan, — dedi Artikxodjayeva, — holbuki, ijtimoiy hissa, barqarorlik va fuqarolarning farovonligi ko‘pincha ikkinchi darajaga tushib qoladi.”

“Iqlim o‘zgarishi va gender — bu shunchaki ikki alohida muammo emas, — deya davom etdi u. — Bu bir-biri bilan chuqur bog‘liq hodisalardir. Iqlim inqirozi neytral emas; u allaqachon zaif bo‘lgan ijtimoiy guruhlarga nomutanosib ravishda kuchli ta’sir ko‘rsatadi, aksariyat jamiyatlarda esa bu ayollar va qizlar hisoblanadi.”

Biroq, uning fikricha, aynan shu yerda O‘zbekistonning iqlim bilan bog‘liq muammolarini yumshatish uchun kamida bitta muhim kalit mavjud.

“Ayollar muvaffaqiyatli moslashuv jarayonida asosiy rol o‘ynaydi”, — dedi Artikxodjayeva. “Ular resurslarni tejash, urug‘chilik va suv resurslarini boshqarish bo‘yicha betakror an’anaviy bilimlarga ega.”

U o‘z faoliyati unga muammoning yechimining bir qismiga aylanishga yordam berishini qo‘shimcha qildi.

“Izchil ildiz otgan tizimli muammolar va inersiya bilan to‘qnash kelar ekanman, — dedi u, — men chuqur mas’uliyat hissini his qilaman, ammo shu bilan birga butun tizimni birdaniga o‘zgartira olmasligimni ham yaxshi tushunaman. Men katalizator bo‘lib, o‘zgarishlar zanjiri boshlanganiga yordam berishim mumkin.”