O‘zbekistonda davlat-xususiy sheriklik sohasida tizimli kamchiliklar aniqlandi

Buyuk Britaniya hukumati ko‘magida "Yuksalish" harakati tomonidan "Iqtisodiy siyosatda hukumatlarning shaffofligi va hisobdorligini oshirish" (EGED) loyihasi doirasida tayyorlangan tahliliy hisobot O‘zbekistonda davlat-xususiy sheriklikni (DXSh) huquqiy tartibga solishda bir qator tizimli muammolarni aniqladi.

Xususan, shartnomalarning to‘liq ochiqligi ta’minlanmagan, tender komissiyalarida manfaatlar to‘qnashuvi masalalari tartibga solinmagan, shuningdek, bitta davlat organi doirasida loyihalarni tashabbus qilish, tanlash va nazorat qilish funksiyalarini birlashtirish saqlanib qolmoqda. Qo‘shimcha ravishda, ekologik va ijtimoiy ta’sirni baholash (ESIA) bo‘yicha majburiy talablar qonunchilik darajasida hali mustahkamlanmagan.

Tadqiqot milliy qonunchilik bazasini xalqaro standartlar, jumladan UNCITRAL, OECD, Jahon bankining PPP Framework, OCDS, CoST, SOURCE va UNCAC bilan taqqoslashga qaratilgan. Uning maqsadi shaffoflik, hisobdorlik va korrupsiyaga qarshi kafolatlar darajasini baholash, shuningdek, qonunchilik va institutsional tizimni takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishdan iborat.

Asosiy huquqiy tizim mavjud, ammo uni takomillashtirish talab etiladi

2019-yil 10-mayda qabul qilingan “Davlat-xususiy sheriklik to‘g‘risida”gi O‘RQ-537-sonli Qonun

DXSh sohasidagi asosiy me’yoriy-huquqiy hujjat bo‘lib qolmoqda.

Mazkur hujjat quyidagi muhim tamoyillarni mustahkamlaydi:

• rezidentlar va norezidentlarning tengligi,
• xususiy sherikni tanlashning tanlov tartibi,
• xalqaro bitimlar ustuvorligi.

Bundan tashqari, Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 30-oktabrdagi 720-son qarori bilan DXSh loyihalarini amalga oshirish tartibi tasdiqlandi. Ushbu hujjatga muvofiq, qiymati 10 million AQSh dollaridan yuqori bo‘lgan loyihalar uchun SOURCE xalqaro platformasidan majburiy foydalanish joriy etildi.

Shunga qaramay, o‘tkazilgan tahlil mavjud tizim hali to‘liq emasligini va uni sezilarli darajada kuchaytirish zarurligini ko‘rsatdi.

Shaffoflikning yetarli emasligi va axborot olish imkoniyatining cheklanganligi

Shaffoflik darajasining yetarli emasligi asosiy muammolardan biri bo‘lib qolmoqda.

Xususan:

• DXSh shartnomalarining to‘liq matnlari e’lon qilinmayapti,
• kiritilgan barcha o‘zgartirish va qo‘shimcha kelishuvlar majburiy tartibda oshkor etilmayapti,
• davlat kafolatlari va imtiyozlarining iqtisodiy asoslanishi ochiqlanmayapti,
• samaradorlikning asosiy ko‘rsatkichlari (KPI) bo‘yicha hisobotlar ochiq manbalarda mavjud emas.

Bunda qonunning amaldagi me’yori (20-modda) faqat "asosiy ma’lumotlar"ni oshkor etishni talab qiladi, bu esa jamoatchilik nazorati imkoniyatlarini sezilarli darajada cheklaydi.

Investorlarni yetarli darajada himoya qilmaslik

Tahlil, shuningdek, investorlarni himoya qilish mexanizmlarining sustligini ko‘rsatdi.

Amaldagi qonunchilikda:

• valyuta va inflyatsiya xatarlariga moslashishning aniq mexanizmlari mavjud emas,
• xususiy sherik uchun chiqish strategiyasi (exit strategy) belgilanmagan,
• tomonlar o‘rtasida xavf-xatarlarning muvozanatli taqsimlanishi ta’minlanmagan.

Bu esa noaniqlikni keltirib chiqaradi va xalqaro investorlar uchun loyihalarning jozibadorligini pasaytirishi mumkin.

Korrupsiya va institutsional xatarlar

DXSh tizimining institutsional tashkil etilishi ham jiddiy savollarni tug‘dirmoqda. Aniqlangan muammolar orasida:

• tender komissiyalari a’zolari tomonidan manfaatlar to‘qnashuvini majburiy e’lon qilish yo‘lga qo‘yilmagan,
• mustaqil ekspertlar va fuqarolik jamiyati vakillarini jalb etish majburiyati belgilanmagan,
• majburiy mustaqil audit va parlament nazorati nazarda tutilmagan.

Bundan tashqari, ayrim hollarda ayni bir davlat organi bir vaqtning o‘zida:

• loyiha tashabbuskori,
• tender tashkilotchisi,
• nazorat qiluvchi organ sifatida faoliyat yuritadi.

Vazifalarning bunday to‘planishi suiiste’mol qilish xavfini oshiradi va qabul qilinayotgan qarorlarning xolislik darajasini pasaytiradi.

Majburiy tartib-qoidalar va standartlarning yo‘qligi

Xalqaro amaliyotga mos keladigan, mustahkamlab qo‘yilgan tartib-taomillarning yo‘qligi muammolarning alohida bir bo‘lagidir.

Xususan, qonunchilik darajasida quyidagilar belgilanmagan:

• ekologik va ijtimoiy ta’sirni majburiy baholash (ESIA),
• loyihaning dastlabki bosqichlarida jamoatchilik muhokamalarini o‘tkazish,
• xususiy hamkorlarni har tomonlama tekshirish (due diligence),
• ma’lumotlarni ochiq shartnoma ma’lumotlari (OCDS) formatida e’lon qilish.

Bu loyihalarning shaffofligini cheklaydi va jamiyat hamda investorlar tomonidan ularga bo‘lgan ishonchni pasaytiradi.

Taklif etilayotgan islohotlar: ochiq ma’lumotlardan mustaqil nazoratgacha

Tahlil mualliflari aniqlangan muammolarni bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlarni majmuini taklif qilmoqdalar.

Qisqa muddatli chora-tadbirlar (3-12 oy):

• O‘RQ-537-sonli qonun va 720-sonli qarorga o‘zgartirishlar kiritib, quyidagilarni majburiy e’lon qilish:

o shartnomalarning to‘liq matnlari,

o barcha o‘zgarishlar va qo‘shimcha kelishuvlar,

o imtiyozlar va kafolatlarning iqtisodiy asoslanishi,

o OCDS formatidagi KPI hisobotlari;

• tender komissiyalarida mustaqil ekspertlar va NNT vakillarining (kamida 30%) ishtirokini ta’minlash;
• manfaatlar to‘qnashuvini majburiy deklaratsiyalashni joriy etish;
• valyuta va inflyatsiya xavflaridan himoya qilish mexanizmlarini, shuningdek, loyihalardan chiqish tartibini mustahkamlash;
• yirik loyihalar uchun mustaqil audit va parlament nazoratini majburiy qilish.

O‘rta muddatli chora-tadbirlar (12-24 oy):

• DXSh loyihalarini dastlabki baholash uchun yagona huquqiy nazorat ro‘yxatini joriy etish;
• milliy tartib-qoidalarni SOURCE platformasi talablariga moslashtirish;
• quyidagilarni majburiy etib belgilash:

o ekologik va ijtimoiy ta’sirni baholash (ESIA),

o jamoatchilik maslahatlari;

• ma’lumotlarni muntazam yangilab boruvchi DXSh loyihalarining yagona ochiq reyestrini yaratish.

Institutsional va innovatsion chora-tadbirlar:

• tashabbus ko‘rsatish, tanlash va nazorat qilish funksiyalarini aniq belgilagan holda DXShni nazorat qilish bo‘yicha mustaqil organ tashkil etish;
• sun’iy intellekt texnologiyalarini (tajriba rejimida) quyidagi maqsadlarda joriy etish:

o manfaatlar to‘qnashuvini aniqlash,

o lozim darajada tekshirish o‘tkazish,

o KPI monitoringi,

o korrupsiya xavfini baholash;

• DXSh sohasida mutaxassislarni muntazam o‘qitish va sertifikatlash tizimini tashkil etish.

Kutilayotgan samara: ko‘proq ishonch va kamroq xatarlar

Mualliflarning fikricha, taklif etilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish quyidagilarga imkon beradi:

• shaffoflik va hisobdorlikni sezilarli darajada oshirish,
• korrupsiya xavf-xatarlarini kamaytirish,
• xalqaro investorlar va moliya institutlarining ishonchini mustahkamlash,
• davlat moliyasi va fiskal xatarlarni boshqarishni takomillashtirish.